Erdere tentoonstelling

Shakespeare à la folie

Internationale posters

Oedipus, Antigone, Medea, Carmen, Tartuffe, Dom Juan, Faust, Macbeth, Hamlet, Othello, Caesar... komen allemaal aan bod tijdens deze buitengewone parade waarin mythe, theater en posters elkaar ontmoeten. De uitdrukkingskracht en emotie die ze uitstralen, vloeien voort uit hetzelfde esthetisch en expressief belang dat op straat aanwezig is: we kijken er even naar omdat ze ons niet onverschillig laten, we vinden ze mooi en mysterieus...; nieuwsgierigheid is immers de basis om nieuwe kennis op te doen.

Een productie van het  Centre du Graphisme et de la Communication visuelle d’Echirolles (Frankrijk)  in samenwerking met de Centre de la Gravure et de l’Image imprimée.


 

William Shakespeare werd rond 23 april 1564 geboren in Stratford-upon-Avon, in het hartje van Engeland. Hij verdween er tweeënvijftig jaar later (in 1616), exact op dezelfde datum. Is dit een lotsbestemming of verwijst het naar een legende vol vraagtekens en onverklaarde afwezigheden?  

En ongeacht of deze man al dan niet de toneelschrijver zou zijn, dit enorme werk is wel degelijk echt. Dit werk, dat voor een veelzijdig publiek (zowel aristocraten als hoofdzakelijk analfabete plebs) geschreven werd, werd vertoond in toneelzalen die tot 3.000 toeschouwers verwelkomden die tijdens de voorstelling aten, dronken, lachten en weenden zonder enig respect voor de toneelspelers te tonen en zonder de auteur op handen te dragen.   

Shakespeares toneelstukken zijn geïnspireerd op het leven in tavernes en koninklijke hoven. Alle stukken, die doorgaans opgebouwd zijn rond een personage dat er zijn ziel aan verleent, zijn een aaneenschakeling van verrassingen, duels, moorden en passionele liefdes die in een bloedbad eindigen. Het geheel wordt overgoten met grove grappen of poëziemomenten van een zeldzame elegantie. De mensheid passeert de revue op het podium: de jaloerse Othello, de besluiteloze Hamlet, Macbeth de usurpator, Richard III de bloeddorstige, de tragische liefde van Romeo en Julia...     

Shakespeare vertelt niet louter een verhaal. Zijn komedies zijn uit het leven gegrepen. Zijn grote tragedies over macht en passie zijn universeel. Zijn historische drama's vertellen het verhaal van de machtigen en de knechten, en schrijven de legende van de Engelse natie. Door de jaren heen hebben grote internationale posterontwerpers zich met het enorme werk van onze toneelschrijver gemeten. Het gaat hier onder andere om Michal Batory, Anthon Beeke, Michel Bouvet, Helmut Feliks Büttner, Stasys Eidrigevičius, Karl Domenic Geissbühler, Eriko Hasumi, Yann Legendre, Jan Lenica, Karel Misek, Kari Piippo, Péter Pócs, Lanny Sommese, Monika Starowicz...

Vanaf de heerschappij van Elizabeth I (in 1558), en vervolgens onder die van Jacobus I en Karel I, kende het Engelse toneel zijn gouden tijdperk, tot in 1642, het jaar waarin de puriteinen hun slag tijdelijk haalden en de toelating van het Parlement kregen om de toneelzalen te sluiten.

Gedurende dat gouden tijdperk werden de toneelgroepen professioneel en openden de eerste permanente zalen hun deuren. Rond 1600 telde men acht toneelzalen in Londen; in 1629 waren er dat zeventien. Minstens vijftig auteurs leefden van hun kunst. Shakespeare was niet geïsoleerd. Thomas Kyd, Christopher Marlowe, Robert Greene en Ben Jonson waren zijn tijdgenoten. Alles speelde zich in Londen af. In 1599 werd daar de Globe gebouwd; het werd gefinancierd door vijf auteurs, onder wie Shakespeare. Met zijn veelhoekige vorm en diameter van 30m kon het meer dan 2.000 toeschouwers verwelkomen in de galerijen op twee verdiepingen rond het podium, onder een rieten dak. Door een kanonschot, dat deel uitmaakte van de enscenering van Hendrik VIII, schoot het dak in brand en werd de Globe verwoest op 29 juni 1613. In 1996 werd het op enkele honderden meters van zijn oorspronkelijke plaats op identieke wijze heropgebouwd.       

"Iedereen speelt komedie."

Deze zin, die aan het begin van de tentoonstelling opgenomen is, was op het fronton van de Globe gegraveerd.

Deze poster is een populaire creatie, net als de toneelzaal. Hij putte zijn inspiratie uit dezelfde bronnen. De bedoeling bestond erin de verbeeldingswereld te stimuleren, het dagelijks leven van de voorbijgangers te verstoren en hen aan te zetten tot nadenken, zowel vóór als na de voorstelling. Hiermee verwierf de posterontwerper zijn adelbrieven.  

The Taming of the Shrew, dat omstreeks 1593-1594 geschreven werd, is volgens specialisten één van Shakespeares eerste stukken. Dit populaire werk, waarin direct taalgebruik gehanteerd wordt, verwijst naar de relatie man - vrouw in passende bewoordingen voor de 16de eeuw. Shakespeare laat zijn intrige bij rijke en machtige aristocraten in Italië plaatsvinden.     

A Midsummer Night's Dream kan ook als één van Shakespeares jeugdstukken worden beschouwd; het zou voor het eerst omstreeks 1595-1596 vertoond zijn. Het gaat om een komedie met ongebreidelde fantasie, waarin meerdere intriges op intelligente wijze vermengd worden en waarin het prachtige en het komische elkaar voortdurend kruisen.

Shakespeare speelt met woorden en met ons. Twelfth Night is opgebouwd rond de dubbelzinnigheid van woorden, gevoelens en wezens. De poster van Maciej Urbaniec geeft de luchtigheid van het stuk waarheidsgetrouw weer. Twee veren vallen uit de lucht en komen terecht op een sensuele mond. Deze twee veren zijn zowel gelijkaardig als verschillend, net als tweelingen. Hiermee wordt ook verwezen naar de twee parallelle situaties die Shakespeare uiteenzet.   

The Tempest, dat in 1611 geschreven werd, is het laatste stuk dat Shakespeare alleen samengesteld heeft. Dit stuk, dat door specialisten als een van de late romances bestempeld is, wordt als het artistieke testament van de auteur beschouwd. Mieczyslaw Górowski beeldt zich een storm in die half engel, half vrouw is. Jan Sawka muilkorft letterlijk de bovennatuurlijke krachten. Drie regendruppels volstaan voor Yann Legendre om naar het werk van Barde te verwijzen.

« Shakespeare nous entraîne dans le dédale et l'illusion du théâtre, pour mieux nous prévenir contre les miroitements du réel et les mirages de la raison » [Shakespeare neemt ons mee in de wirwar en illusie van het toneel om ons beter tegen de glans van de werkelijkheid en het zinsbedrog van de rede te beschermen] - Voorwoord van The Tempest 

Shakespeare heeft zijn tragedies tussen 1599 en 1607 geschreven. Ze zijn geïnspireerd op historische kronieken waarin zich vanuit een tragisch figuur, een karakter of een verwoestend gevoel ontwikkelt.

Voor Romeo en Julia heeft Shakespeare hetzelfde plot als in de mythe van Pyramus en Thisbe uit Ovid's Metamorphoses behouden: twee jonge mensen die tot vijandige families behoren, houden van elkaar en plegen zelfmoord. De tegenstelling tussen deze twee familieclans (de Capulets en de Montagues) wordt door de posterontwerpers Roslaw Szaybo en Andrzej Pagowski uitgedrukt. Nochtans durft Kari Piippo te hopen dat liefde dat open raam kan zijn dat op een stukje blauwe hemel uitkijkt. Michal Batory deelt deze optimistische en gevoelige visie. Sebastian Kubica vat dit moment van het stuk waarop alles mogelijk lijkt, samen. Romeo klimt op de ladder die hem toegang tot Julia's balkon verschaft. Er zijn tal van variaties op de kus. Karl Domenic Geissbühler geeft een kuise en romantische visie op de liefde weer. Lanny Sommese stelt twee silhouetjes voor uit uitgesneden zwart papier die op een witte achtergrond geplaatst worden.  

Othello, the Moor of Venice is een tragedie die voor het eerst in 1604 vertoond werd. Péter Pócs stelt Othello als een krijger voor. Deze posterontwerper gebruikt een oude Hongaarse gewoonte. Hij vervaardigt zijn motieven met behulp van zoutpasta die hij beschildert. Vervolgens fotografeert hij wat hij zijn 'kamersculpturen' noemt en werkt hij zijn poster met beschilderde letters af. De zwarte kleur is schrikwekkend. In de westelijke traditie verwijst zwart naar de duisternis van de ziel, het niets, de dood, het rouwen. De gebalde vuist symboliseert de bedreigende kracht. Deze twee symbolen die door Michel Bouvet in verband gebracht werden, verwijzen naar het hoofdpersonage van het stuk, Othello, en naar de latente dreiging die doorheen het stuk, tot aan de tragische ontknoping, aanwezig is. Volgens Anthon Beeke straalt het oog van Othello de obsessieve en moordzuchtige jaloezie van de dappere generaal uit. Het kruis, dat in de pupil aanwezig is, trekt onze blik aan en benadrukt de onveranderlijke gedachten van de held.       

Als fictieheld behoort het personage Hamlet tot de grote literaire en theatrale mythes. Als literair materiaal wordt het voortdurend hernieuwd, heruitgevonden door de auteur die het zich eigen maakt en het in zijn tijdperk actualiseert. De talrijke verwantschappen, de vele parallellen, doen helemaal geen afbreuk aan het genie van de auteur die deze mythe een nieuw leven inblaast.    

Shakespeare haalde zijn inspiratie uit een Scandinavische sage; hij heeft er de tragedie van de twijfel en de onzekerheid uit gehaald. Eriko Hasumi onthult de rode draad van de tragedie als die van een doolhof. De zenuwachtige, continue trend vormt de kern van het personage dat uit een pijnlijke situatie komt. Het concept 'opsluiting' werd door Vladislav Rostoka overgenomen. Een gezicht wordt in vooraanzicht getoond en gesmolten in een zwarte massa waarvan enkel de ogen opduiken. Het wordt geplaatst in een kooi met dikke tralies die samengesteld is uit vier letters H die onderling verbonden zijn. Bij Kari Piippo worden de beelden letters. Twee graven worden vlak naast elkaar gegraven. Ze zijn door een zwarte schaduw verbonden en vormen de letter H.   

Samen met Hamlet is Macbeth de meest vertoonde tragedie uit Shakespeares repertoire. De kronieken van Engeland, Schotland en Ierland van Raphael Holinshed (1577) vormen er de belangrijkste inspiratiebron van. Shakespeare heeft er de moord op koning Duncan uit gehaald. Andrzej Pagowski heeft van zijn poster een metafoor voor paranoia gemaakt. De krijgershelm verblindt de koning langzaamaan.   

Wiktor Sadowski zet het denkwerk over de macht verder, door te stellen dat wie deze macht bezit, zijn menselijkheid verliest en geïsoleerd raakt. Het hoofd loopt leeg, de mens versteent en de kroon is slechts nog een uitgroeisel van de schedel. De kraai heeft geen goede reputatie in de westerse beschaving. Michel Bouvet legt het fatale moment vast waarop Macbeth gaat moorden.

Jan Lenica heeft een poster over het thema 'verscheurdheid' samengesteld. De nieuwe koning wordt letterlijk verscheurd; hij wordt in twee gelijke delen uit elkaar gerukt. Lady Macbeth komt in beeld samen met Lanny Sommese. Ze fluistert de dappere generaal Macbeth de moord in. Haar gezicht vertoont een negatieve kroon.    

King Lear is een van Shakespeares grote tragedies van; ze werd in 1606 geschreven en handelt over de thema's 'kinderlijke liefde', 'verlangen' en 'fouten'. Met zijn gebruikelijk realisme geeft Anthon Beeke King Lear weer. Hij fotografeert in close-up het gezicht van een oude man die door ouderdom getekend is; hij heeft rode kringen rond zijn ogen omdat hij gehuild heeft omwille van zijn aangetaste roem en de fouten die hij gemaakt heeft.

Ontdaan van zijn koninklijke attributen, ziet King Lear eruit als een vermoeide en ellendige oude man. Zo ziet Tomasz Boguslawski hem. Het voorstel van Yann Legendre is totaal anders: een soort gestileerde leliebloem neemt een centrale plaats op de poster in. Deze koninklijke bloem neemt de vorm van het vrouwelijk geslachtsdeel aan. Maar dit is slechts een optische illusie. Het omgekeerde weglatingsteken dat de titel scheidt, duidt op de val.

Op zoek naar nieuwe inspiratiebronnen putte Shakespeare zijn inspiratie uit Schotse en Engelse kronieken, afgewisseld met de teksten uit de Griekse en Romeinse oudheid. Als toneelschrijver en dichter heeft hij de geschiedenis van Engeland op zijn manier gereconstrueerd, naargelang zijn interesse die soms door de tragische actualiteit aangewakkerd werd. Hij heeft geen chronologische volgorde toegepast. Voor zijn poster waarop Richard II aangekondigd wordt, breekt Henryk Tomaszewski met zijn gebruikelijke stijl; geen tekening, enkel een purperen vierkant waarin de naam van de auteur en de titel van het stuk vermeld worden.

Richard III was geestelijk en lichamelijk misvormd bij zijn geboorte. Nochtans is de visual van de poster uit 1985 samengesteld uit de foto van een eenogige man. Deze posterontwerper laat ons nadenken over hoe we naar andermans misvormingen (of verschillen) kijken. Op de poster van Karel Míšek heeft Richard III de koninklijke attributen (de kroon en de hermelijnen mantel) ten koste van zijn menselijkheid verworven. Hij vervalt in het niets, met de bloedspatten van zijn slachtoffers op zijn kledij.   

De circa 80 posters die tijdens de tentoonstelling gepresenteerd worden, vormen de visuele en synthetische weergave van het werk. De werken van Shakespeare schrijven de legende van de Engelse natie. Op de posters die deze werken aankondigen, zien we hoe de maatschappij is: tolerant of puriteins, vrij of beperkt. Hun ontmoeting is ook die tussen ons tijdperk en het verleden.

(uittreksels uit de catalogus ‘Shakespeare à la folie – Affiches internationales’, Diego Zaccaria, Editions du Limonaire, 2015).